Gazzali Hume ve Kuantuma Göre Nedensellik

Muhteri Sohbet İçeriği: Gazzali, Hume ve Kuantuma Göre Nedensellik Ateşi tutuşturduğumuzda pamuk yanar. Peki bu ilişki gerçekten zorunlu mu, yoksa sadece alışkanlıklarımızın bize dayattığı bir algı mı? Bu soru, İslâm düşüncesinin dev ismi Gazâlî'nin 11. yüzyılda sorduğu ve Batı'da ancak 18. yüzyılda Hume'un cesaret edebildiği bir sorudur. Gazâlî, Tehâfütü'l-Felâsife'de Aristotelesçi filozoflara karşı çıkarak neden ile sonuç arasında zorunlu bir bağ olmadığını, bu bağın Allah'ın her an yeniden yarattığı bir "âdet" (alışkanlık) olduğunu savunmuştur. Hume ise benzer bir sonuca ampirik yoldan ulaşmış, nedenselliğin deneyimden çıkan bir beklenti olduğunu ve mantıksal bir zorunluluk taşımadığını göstermiştir. İşin ilginç yanı, 20. yüzyılda kuantum fiziği bu felsefi tartışmayı laboratuvara taşımıştır. Kopenhag yorumuna göre atomaltı düzeyde parçacıkların konumu ve hızı aynı anda kesin olarak bilinemez (Heisenberg'in belirsizlik ilkesi), madde gözlemlenene kadar "olasılık dalgası" halinde bulunur ve gözlemci sisteme müdahale ederek gerçekliği belirler. Bu durum, Newton fiziğinin "yeterli bilgiyle her şey öngörülebilir" diyen katı determinizmini kökünden sarsmıştır. Gazâlî'nin sekiz asır önce kavramsal düzeyde söylediği — nedenselliğin zorunlu olmadığı — kuantum fiziğinin olgusal düzeyde doğruladığı bir tespite dönüşmüştür. Bu üçlü bakış açısı bize şunu gösteriyor: felsefe ve bilim birbirinin rakibi değil, birbirini besleyen iki kaynaktır. Gazâlî metafizik temelden, Hume epistemolojik şüpheden, kuantum fiziği ise deneysel veriden yola çıkarak aynı noktaya ulaşmıştır — nedensellik, sandığımız kadar "kesin" bir şey değildir. Bu sohbetle, bilimin ve düşüncenin farklı çağlarda nasıl aynı soruları sorabildiğini birlikte keşfedeceğiz.