Gazzali'den Kuantuma: Gerçeklik Gözlemciye Mi Bağlı?

İlk sohbetimizde Gazzali, Hume ve kuantum fiziğinin nedenselliğin zorunlu olmadığı noktasında buluştuğunu konuşmuştuk. Şimdi bir adım daha ileri gidiyoruz: nedensellik zorunlu değilse, gerçekliğin kendisi ne kadar "gerçek"? Gazzali, sebep ile sonuç arasındaki bağı koparırken aslında daha derin bir kapı araladı: eşyanın hakikati bizim algımızdan bağımsız mı, yoksa her an yeniden mi kuruluyor? Bu soruyu Batı'da en radikal biçimde Berkeley sordu — "var olmak algılanmaktır" diyerek maddenin zihnimizden bağımsız bir varlığı olmadığını savundu. Kulağa felsefi bir uç nokta gibi gelir, ta ki çift yarık deneyini öğrenene kadar. Elektronlar kimse bakmıyorken dalga gibi davranır, biri baktığında parçacığa dönüşür. Feynman bu deneyi "kuantum mekaniğinin bütün gizemini içerir" diye tanımladı. Schrödinger'in kedisi hem ölü hem diri kalır — gözlemci kutuyu açana kadar. Heisenberg'in belirsizlik ilkesi ise konum ve hızın aynı anda bilinemeyeceğini söyleyerek Newton mekanizmasının "evren büyük bir saattir" güvenini temelden sarstı. Peki İslâm düşüncesi bu sorulara yabancı mıydı? Hiç de değil. Demokritos milattan önce 5. yüzyılda "var olan yalnızca atomlar ve boşluktur, geri kalan her şey kanaattir" derken madde ile algı arasındaki gerilimi ilk kez dile getirdi. Seyyid Şerif Cürcani, kavramları titizlikle tanımlayarak düşüncenin bulanıklaşmasına karşı durdu — gerçekliği tartışmadan önce kullandığımız kelimelerin ne anlama geldiğini bilmemiz gerektiğini hatırlattı. İşrakilik ise Sühreverdî'nin eliyle bilgiye ulaşmanın tek yolunun akıl ve deney olmadığını, sezgi ve ilahi aydınlanmanın da bir bilgi kaynağı olduğunu savundu. Kuantum fiziğinin "gözlemci gerçekliği belirler" tespiti, İşraki geleneğin "bilen özne bilgiden ayrılamaz" anlayışıyla şaşırtıcı bir rezonans taşır. Bu sohbette, Gazzali'nin açtığı kapıdan geçerek kadim düşünceden modern fiziğe uzanan bir soruyu birlikte takip edeceğiz: gerçeklik dışarıda bizi bekleyen sabit bir şey mi, yoksa biz ona her baktığımızda yeniden mi kuruluyor?