Kavramlar Sözlüğü

Pozitivizmin kurucusu. Comte, insanlık tarihini üç aşamada özetledi: teolojik, metafizik ve pozitif (bilimsel). Ona göre insanlık "olgunlaşarak" metafizikten kurtulup bilime ulaşacaktı. Bu bakış açısı bilimi ilerletirken dini ve felsefeyi modası geçmiş birer aşama olarak gördü. Comte'un mirası ikirciklidir: bilimsel yönteme duyulan güveni pekiştirdi ama insanın anlam arayışını "geride kalmış bir evre" sayarak daralttı.

Nedenselliği en radikal biçimde sorgulayan Batılı düşünür. Hume, "her sabah güneş doğdu diye yarın da doğacağını nereden biliyoruz?" diye sordu. Cevabı cesurdu: bilmiyoruz, sadece alışkanlıktan bekliyoruz. Gazzali'nin yedi asır önce metafizik temelde söylediğini, Hume ampirik temelde tekrarladı. İkisi de nedenselliğin zorunlu olmadığını savundu — ama farklı yollardan. Hume'u tanımak, "kesin bilgi" sandığımız şeylerin temelinin ne kadar kırılgan olduğunu fark etmektir.

Felsefenin fildişi kuleden çıkıp hayatın içine girmesi gerektiğini savunan pragmatist düşünür. Dewey'e göre bir fikrin değeri, pratikte işe yarayıp yaramadığıyla ölçülür. Eğitim felsefesindeki etkisi devasa: ezberci değil deneyimleyerek öğrenmeyi savundu. Türk eğitim sistemine pozitivizmi sokan isimlerden biridir.

"Aklın sınırlarını akılla çizen" filozof. Kant, ampiristler ile rasyonalistler arasındaki kavgayı bitirmek istedi: bilgi ne yalnızca deneyimden gelir ne de yalnızca akıldan. İnsan zihni, deneyimi kendi kategorileriyle şekillendirir — yani gördüğümüz dünya, "olduğu gibi" dünya değil, zihnimizin kurduğu dünyadır. Bu tespiti düşündüğünüzde hem bilimin hem inancın sınırlarını yeniden sorgularsınız. Kant, düşünce tarihinin kavşak noktasıdır.

Bir teoriyi bilimsel yapan şey doğrulanabilirliği değil, yanlışlanabilirliğidir. Popper bu basit ama devrimci ilkeyle bilim felsefesinin seyrini değiştirdi. "Bütün kuğular beyazdır" cümlesi bin beyaz kuğuyla doğrulanamaz ama tek bir siyah kuğuyla çürütülebilir. Popper, dogmayla bilimi ayıran çizgiyi netleştirdi. Bugün "şüphe etmek" ile "inkâr etmek" arasındaki farkı anlamak için Popper'a kulak vermek gerekir.

Felsefenin, bilimin ve gündelik hayatın en temel ama en tartışmalı kavramı. "Her sonucun bir nedeni vardır" — bunu herkes kabul eder gibi görünür ama bu ilişki zorunlu mu, yoksa zihnimizin kurgusu mu? Gazzali "zorunlu değil, Allah'ın âdetidir" dedi, Hume "alışkanlıktan ibaret" dedi, kuantum fiziği "atomaltında geçerli bile değil" dedi. Nedensellik, Muhteri'nin ilk sohbet konusu olarak seçildi çünkü "kesin" sandığımız bir kavramın bile ne kadar derin sorular barındırdığını gösteriyor. Nedenselliği sorgulamak, düşüncenin kendisini sorgulamanın başlangıcıdır.

Thomas Kuhn'un bilim felsefesine kazandırdığı, düşüncenin belki de en güçlü aynası. Paradigma, bir dönemin bilim insanlarının paylaştığı ortak varsayımlar, yöntemler ve kabul görmüş doğrular bütünüdür. Ama mesele bilimle sınırlı değil: hepimiz bir paradigmanın içinde düşünürüz ve çoğu zaman farkında bile olmayız. Balığın suyu göremediği gibi, biz de paradigmamızı göremeyiz — ta ki çökene kadar. Muhteri'de paradigmayı konuşmak, "düşündüğümüzü mü düşünüyoruz, yoksa düşündürüleni mi?" sorusunu sormaktır.

"Paradigma" kavramını dünyaya kazandıran bilim tarihçisi. Kuhn, bilimin düz bir çizgide ilerlemediğini, aksine "paradigma kaymaları"yla devrimsel sıçramalar yaptığını gösterdi. Bir dönemin tartışılmaz doğruları, bir sonraki dönemin terk edilmiş fikirleri olabiliyor. Kuhn bize bilimsel bilginin bile tarihsel ve toplumsal bir bağlamda üretildiğini hatırlattı. Muhteri'de Kuhn'u konuşuyoruz çünkü "doğru bildiğimiz her şey gerçekten doğru mu?" sorusu, düşüncenin en verimli başlangıç noktasıdır.